KİMYON

KİMYON TARIMI (Cuminum cyminum L.)

            Kimyon (Cuminum cyminum L.), Şemsiyeçiçekliler (Umbellifera=Apiaceae) familyasından, tek yıllık otsu bir bitkidir. Anavatanı Doğu Akdeniz Bölgeleri olarak bilinir.  Dünyada özellikle Çin, Hindistan, İran, Suriye, Meksika ve Mısır gibi ülkelerde, Ülkemizde ise, Konya, Ankara, Sakarya, Eskişehir, Niğde, Afyon ve Yozgat illerinde tarımı yapılmaktadır.

            Kimyon çok yönlü kullanım alanı olan bir bitkidir. Eskiden beri baharat ve çeşni bitkisi olarak ve halk tababetinde kullanılmıştır. Halk arsında midevi, gaz söktürücü, hazmı kolaylaştırıcı, uyarıcı, terletici  ve süt artırıcı olarak kullanılır (Baytop, 1984). Bu kullanım alanlarının yanında, günümüzde ilaç, gıda, parfümeri-kozmetik ve içecek sanayiinde kullanılmaktadır. Özellikle dünya genelinde sentetik gıda koruyucuları, koku gidericileri ve tatlandırıcılarının, sağlık açısından zararlı etkilerinin ortaya konulması nedeniyle, yerine doğallarının kullanımı artmıştır. Bu nedenle, kimyon giderek artan bir talep gören, ihraç potansiyeli yüksek bitkilerdendir. Hindistan ve İran en önemli ihracatçısı ülkelerdir. 1995 yılında ülkemizden yaklaşık 7.000. ton kimyon tohumu ihraç edilmiştir (Başer, 1997).

            Genel olarak ilaç ve baharat bitkileri tarımı, yoğun emeğe dayalı bir tarım şeklidir. Bu nedenle üretimi genellikle işgücünün ucuz olduğu ülkelerde yoğunlaşmıştır. Ayrıca bu bitkiler, birim alandan getirisi ve ihraç potansiyeli yüksek olan kültür bitkileridir. Küçük tarım işletmelerinde aile iş gücünün değerlendirilmesi ve birim alandan elde edilen gelirin artırılması açısından büyük önem taşımaktadırlar. Bu nedenlerde dolayı bölgemizdeki gerek kuru ve gerekse sulu tarım yapan küçük çiftçiler için büyük önem taşımaktadırlar. Bölgemizde kimyon, kişniş ve çemen kuru koşullarda verimli bir şekilde yetiştirilebilecek tek yıllık baharat bitlilerindendir.

            Kimyon vejetasyon süresinin kısa olması, su ve besin elementi tüketiminin az olması ve bölgemizde erken ilk baharda düşen yağışlarla yeterli verim vermeleri nedeniyle üretim desenine hızlı bir giriş yapmıştır. Kimyon kuru tarım alanlarında arpa, buğday, mercimek, tütün gibi bitkilere alternatif olarak yetişebilecek bir potansiyele sahiptir. Şanlıurfa’da yağışın yetersiz olduğu koşullarda arpa ve buğday gibi bitkilerin veriminin çok düşük olması ve birim fiyatlarının tatminkar olmaması, ilimizde kimyon tarımının, pazar sorunun belirsizliğine rağmen, hızlı bir şekilde yayılmasına neden olmuştur.

1.   KİMYONUN BİTKİSEL ÖZELLİKLERİ

            Tek yıllık otsu bir bitki olan kimyon, 30 cm kadar derine inen, kazı kök formunda yüzlek bir köke ve ince yan köklere sahiptir. Bitki boyu 15-50 cm arasında değişmekte olup, üsten aşağı doğru dallanmaktadır. Yapraklı 2-3 boğumlu olup son boğum ince iplik gibi bölünmüş görünümdedir. Yapraklar bitkinin alt kısmında, üst kısımlarda sapsızdır. Ana sap ve yan dal uçları şemsiye şeklinde bir çiçek kümesiyle son bulmaktadır. Çiçekleri beşli yapıda, dumura uğramış beş çanak, beş taç ve beş erkek organdan oluşmaktadır. Taç yapraklar, yumurta veya ters yumurta şeklinde, beyaz veya açık pembe renkli ve eşit olmayan büyüklüktedir. Meyve hafif tüylü, silindirik, uçları sivri, iki tohumun birleşmesinden oluşmuş ve boyuna kuşaklıdır. 1000 tane ağırlığı 2.5-3.5 gramdır.

            Kimyon tohumları, sabit yağ, reçine, müsilaj maddeleri, zamk, protein, karbonhidrat ve uçucu yağ taşımaktadır. Yetişme koşullarına bağlı olarak uçucu yağ oranı % 1-5 arasında değişmektedir. Bölgemiz koşullarında uçucu yağ içeriği % 2-3 arasındadır. Uçucu yağın ana bileşeni cuminol veya cumin aldehit ( % 50-60 ) oluşturur.

2.   KİMYONUN İKLİM VE TOPRAK İSTEĞİ

            Kimyon –18 ºC kadar olan soğuklara dayanabilen, bir uzun gün bitkisidir. Tohumun çimlenmesi için 8-10 ºC sıcaklık yeterli olmakla birlikte, optimum çimlenme sıcaklığı 20 ºC civarındadır. Gelişimini 9-26 ºC arasında devam ettirir. Tatminkar bir verim için 300-400 mm yağış yeterli gelmektedir. Ancak kimyon uzun süreli kurak ve sıcaklıklara dayanıklı değildir. Bu dönemlerde sulamak gerekir.

            Toprak istekleri yönünden pek seçici olmamakla beraber, organik madde ve bitki besin elementlerince zengin, kumlu killi topraklarda iyi gelişir. Yüzlek profilli topraklarda (30 cm) ve pH 4.5-8.3 arasında yetişebilmektedir.

            Bölgemiz koşullarında; sonbahar ekimlerinde Nisan ayı sonunda çiçeklenmekte ve Mayıs ayı sonunda hasada gelmektedirler, Şubat ayı başı ekimlerinde ise Mayıs ayı ortalarında çiçeklenmekte ve Haziran ayında hasada gelmektedirler.

3.   KİMYONUN YETİŞTİRME TEKNİĞİ

            Kimyon tohumlarının küçük olması nedeniyle, iyi bir tohumluk yatağı hazırlanmalıdır. Ekime hazırlanan tarla kesek oluşturmayacak şekilde, tarla tavında sürülmeli ve yüzlek toprak işleme aletlerinden sonra tapan çekilerek,toprak hafif sıkıştırılmalı ve düzeltilmelidir.

            Kimyon tohumluğunun safiyeti yüksek (% 95) olması, çimlenme kabiliyetinin % 75’ten düşük olmaması ve tohumlarının dolgun olması gerekir. Çok  kısa zamanda, çimlenme kabiliyeti azalmakta, 2 yıl sonra tamamen kaybolmaktadır. Bu nedenle, tohumluk olarak kullanılacak kimyon, yeni mahsulden ayrılmalıdır. Tohumluk ekimden önce hastalık ve zararlılara karşı mutlaka ilaçlanmalıdır.      Sonbahar ve ilkbahar ekimlerine uygun bir bitki olan kimyon için, çapa bitkileri ve baklagiller iyi bir ön bitkidir. Tarlayı diğer bitkilere göre daha erken terk ettiği için kimyon, kendisinden sonra gelecek olan bitkileri içinde iyi bir ön bitkidir.

            Kimyonda uygun ekim zamanının belirlemek önemlidir. Çünkü kimyonda çıkış hava sıcaklığını bağlı olarak 25-35 gün arasında değişmektedir. Bölgemiz koşullarında Kasım ayından Şubat ayı başlarına kadar ekimi yapılabilir. Sonbahar ekimlerinde verim erken ilkbahar ekimlerine göre daha yüksektir. Ancak sonbahar ekimlerini kısıtlayan faktör yağıştır. Yeterli yağış olmadığı zaman yüzlek olarak ekilen kimyon tohumlarının alatava kalmalarını önlemek için sulama yapmak gerekir. Sulamada kaymak oluşmasını önleyerek ve toprağın 1-2 cm’lik kısmını devamlı tavlı tutmak gerekir. Bu nedenle, sonbahar ekimlerinde yağmurlama sulama kullanılmalıdır. Aksi halde çıkış önemli ölçüde düşer.

            Kimyonda ekim derinliği 2 cm’yi geçmemelidir. Derin ekilen tohumlarda, çimlerin toprak yüzüne çıkamaması söz konusu iken, yüzlek ekilen tohumlarda tohumun alatava düşmesi veya yeterince nem alamadığı için çimlenememesi söz konusudur. Her iki durumda da istenen miktarda çıkış sağlanamayacağı için verimde önemli düşüşler görülür.

            Kimyon, tahıl mibzeri ile ekilebilecek bir bitkidir. Bu nedenle, sıra arası 15-20 cm olacak şekilde ekimi yapılmalıdır. Tohumluk olarak, safiyeti, biyolojik değeri yüksek ve aynı yılın mahsulü tohumlardan, sonbahar ekimlerinde 1.0-1.2 kg/da kullanılmalıdır. Ekimden sonra mutlaka silindir geçirilerek toprak hafifçe sıkıştırılmalı ve böylece tohumların toprakla temasları artırılmalıdır. Kimyon zayıf gelişen bir bitki olmadığı için fazla gübre ihtiyaç göstermez. Bitki besin elementlerince zengin bir tarla yüksek verim için gereklidir. Kimyonda yüksek verim ve yüksek kalite için dengeli bir gübreleme yapmak gerekir. Azotlu gübreler, kimyonda verimi artırırken uçucu yağ oranı üzerinde olumsuz etkisi bulunmaktadır. Fosforlu gübreler ise kök oluşumunu ve olgunlaşmayı olumlu yönde etkilemektedir. Kimyon için 3-5 kg/da saf Azot ve 2-3 kg/da saf Fosforlu gübre yeterlidir. Genel olarak bu gübrenin 2-3 kg/da ekimle birlikte tohum yatağına verilmelidir. Havanın yağışlı gittiği veya sulama imkanının olduğu yıllarda Nisan ayı içerisinde 2-3 kg/da saf Azotlu gübre üst gübre olarak verilmesi kimyon için yeterlidir.

4.   BAKIM

Kimyonda en önemli bakım konularını yabancı otlarla, hastalıklarla ve zararlılarla mücadele ve sulama oluşturmaktadır.

            Kimyonda yabancı otlarla mücadele, çıkışının geç olması ve çıkıştan sonra gelişmesinin yavaş olması nedeniyle,çok önemlidir. Yabancı otlarla mücadele herbisitlerle veya elle yapılabilir. Herbisit olarak ekim öncesi veya çıkış öncesi herbisitler kullanılmalıdır. Dar yapraklı yabancı otlarla mücadelede piyasada bulunanlardan birisi kullanılabilir. Geniş yapraklı yabancı otlarla mücadelede kullanılacak herbisit seçiminde dikkatli olmak ve rushatlı olanları kullanmak gerekir.

            Kimyonda görülen en önemli hastalıklar solgunluk (Fusarium oxysporum f.sp. cumini), külleme (Erysiphe polygoni), yanıklık (Alternaria burnsii) ve süpürgelenme (Phytoplasmas)dır (Satis ve ark., 2000). Bölgemizde yaygın olarak solgunluk gözlenmiştir. Solgunlukla mücadele için tohumlukların carbendazim veya benomyl etkili ilaçlarla ilaçlanması gerekir (Champawat ve Pathak, 1991). Ayrıca, boyunca tarlanın 3 defa pullukla derin sürülmesi (Champawat ve Pathak, 1990) veya yazın toprağın polietilen ile örtülerek 15 gün süreyle güneş ışınlarına maruz bırakılması (Satish ve Lodha, 1995), solgunluk ile mücadele etkili.

            Kimyonda görülen zararlıların başında, fide döneminde zarar yapan Agrotis ve Bozkurt gelmektedir. Bunlarla mücadelede tuzak yemler ve .....etkili maddeli ve kontakt etkili kimyasal ilaçlar kullanılabilir. Ayrıca bitkiye emgi yaparak zarar veren afid ve trips gibi zararlılarda görülebilir.           Kimyonda önemli düzeyde zarara neden olan bir diğer zararlı ise, parazit bir bitki olan Canvarotu (Orabanche sp.)dur. Canavarotunu bulaşık olduğu tarlada 4-5 yıl kimyon tarımının yapılmaması gerekir. Ayrıca çıkan canavarotları toplanarak imha edilmelidir.

5.   HASAT     

Kimyonda tane dökülmesi oldukça yüksektir. Bu nedenle hasatta geç kalınmamalıdır. Kimyon hasadı mercimek hasadına benzer. Bitkiler sararmaya başladığında ve meyveler kahverengiye dönünce hasat yapılmalıdır. Hasat elle yolunarak, çayır biçme makinesiyle veya tırpanla yapılabilir. Hasatta biçer döverde kullanılabilir ancak tane dökümü çok yüksek olur. Hasatta tane dökümünü azaltmak için biçimin sabah erken saatlerde yapılması gerekir. Hasattan sonra bitkiler kurumaya bırakılır ve sonra harmanlaması yapılır.

6.   KURUTMA VE HARMAN

            Kurutma tarlada veya harman yerinde yapılabilir. Harman yerinde yapılacak kurutmalarda tane kaybı daha düşük olur. Kurutma sırasında kızışma ve çürüme olmayacak şekilde bitkiler sıkıştırılmadan yayılmalı ve arada bir alt üst edilmelidir.

            Kurutulan bitkilerin harmanı biçer döver veya patozla yapılabilir. Patozla yapılan harmanlarda, eğer fan ayarı yapılamıyorsa, kimyon tanesinin hafif olması nedeniyle tane kaybı yüksek olur. Samana karışan taneleri ayırmak için eleme yapmak gerekebilir. Biçer döverlerin batör ve fan ayarları yapılarak, durduğu yerde, kurutulmuş kimyonlar tabla içerisine atılarak harmanlaması yapılabilir. Bu durumda tane kaybı patoza göre daha az olur.

7.   KİMYON TARIMINDA DİKKAT EDİLECEK HUSUSLAR

       1.     Tohumluk yatağı iyi hazırlanmalı ve mutlaka tapan çekilmelidir.

       2.     Kullanılacak tohumluk yeni mahsul olmalıdır.

       3.     Tohumluk toprak kökenli hastalıklara karşı ilaçlanmalıdır.

       4.     Ekim derinliği 2 cm’yi geçmemelidir.

       5.     Ekimden sonra mutlaka silindir geçilmelidir.

       6.     Geniş yapraklı yabancı otlara karşı ekim öncesi veya çıkış öncesi etkili herbisit kullanılmalıdır.

       7.     Canavarotu görüldüğünde toplanarak imha edilmelidir.

       8.     Yağışların yetersiz olduğu dönemlerde, mümkünse çiçeklenme döneminde bir su verilmelidir.

       9.     Hasat erken ve geç yapılmamalı, ana şemsiyedeki taneler kahverengiye döndüğü dönemde yapılmalıdır.  

8.KAYNAKÇA

1.Anonim, 2009. http://www.gap.gov.tr/Turkish/Tarim/Sebzeyt/hiyar.html

1.Anonim, 2009. www.bahce.biz/bitki/sebze/kimyon2.htm

1.Anonim, 2009. www.alata.gov.tr/turkce/yayinlar/brosurler/.../kimyon_yet.